رسانه ی پارسی زبان دکتر محمد حیدری ملایری

اخترشناس و اخترفیزیکدان نپاهشگاه پاریس

رسانه ی پارسی زبان دکتر محمد حیدری ملایری

اخترشناس و اخترفیزیکدان نپاهشگاه پاریس

شناخت نامه
رسانه ی پارسی زبان دکتر محمد حیدری ملایری

دکتر محمّد حیدری ملایری ، اخترفیزیکدانِ ایرانی نِپاهشگاه ( بر وزن نِمایشگاه/ رصدخانه ) پاریس یکی از دانشمندان سرشناس جهانی در رشته هایِ اخترفیزیک و اخترشناسی است . کشف ها و دستاوردهایِ ایشان شناخته ی دانشمندان و پژوهشگران جهان است . دکتر حیدری ملایری فزون بر اخترشناسی و اخترفیزیک فعالیت های گسترده ای در زمینه ی واژه سازی علمی فارسی و زبان شناسی دارند . دستاورد این فعالیت ها فراوا ( فرهنگ ریشه شناختی اخترشناسی و اخترفیزیک ) است . در این فرهنگ سه زبانه ، زبان فارسی هم پایِ دو زبان تراز یک جهان ، فرانسه و انگلیسی ، به پیش می رود . دلیل این هم پایی که نشان دهنده ی توان زبان پارسی است پدیدآوردن راژمانی ( راژمان = سیستم ) گسترده از وندها و ستاک ها ، بهره گیری از زبان های مادر فارسی و نیز بهره گیری از گویش های ایرانی است . به زبان دیگر ، دکتر حیدری ملایری در فرهنگ خود توانایی زبان پارسی را به اثبات رسانده است . این وبلاگ نخستین و تنها رسانه ی پارسی زبان دکتر حیدری ملایری است . در واقع این بلوگ دالان ارتباطی دوستداران دکتر حیدری ملایری با ایشان است . تازه ترین وِتار ( مقاله ) های ایشان ، متن سخنرانی ها و ... در این مکان نشر داده خواهند شد .

دنبال کنندگان ۵ نفر
این وبلاگ را دنبال کنید
تبلیغات
Blog.ir بلاگ، رسانه متخصصین و اهل قلم، استفاده آسان از امکانات وبلاگ نویسی حرفه‌ای، در محیطی نوین، امن و پایدار bayanbox.ir صندوق بیان - تجربه‌ای متفاوت در نشر و نگهداری فایل‌ها، ۳ گیگا بایت فضای پیشرفته رایگان Bayan.ir - بیان، پیشرو در فناوری‌های فضای مجازی ایران
واپسين ديدگاه ها
نویسندگان

چرا به واژه‌های «ازداییدن» و «ازدایش» نیاز داریم؟

(این مقاله را استاد محمد حیدری ملایری نخستین بار برای نشر در این بلوگ فرستاده اند.با سپاس فراوان از این دانشمند بزرگ ایرانی)

محمد حیدری ملایری

(نپاهشگاه پاریس)

نوامبر 2013

 

دانش از مفهومها ساخته شده و مفهوم با «تَرم» [=اصطلاح] بیان میشود. دانشها و فلسفههای نوین همگی در بستر زبانهای اروپایی پدید آمدهاند و در اصل با واژههای این زبانها (بیشتر انگلیسی، فرانسه، و آلمانی) بیان میشوند. برای فهمیدن این دانشها شناختن تَرمهای آنها بایسته است، خواه به زبان اصلی، خواه به زبان فارسی. در جایی دیگر آروزیدهایم [=استدلال کردهایم] که فارسی میتواند و باید بتواند تَرمهای دانشهای نوین را به زبان خود بیان کند (در اینجا به گسترش این موضوع نمیپردازیم). نیاز به گفتن ندارد که گزینشِ برابرِ مناسب برای هر ترم نیازمند این است که همهی جنبههای زبانی و دانشی مفهومی را که تَرم نمایندهی آن است خوب بشناسیم.

در این یادداشت کوتاه به مفهوم information میپردازیم که موضوع اصلی نگره [=نظریه]ی اطلاعات است. این نگره شاخهای است از ریاضیات کاربردی، مهندسی برق، بیوانفورماتیک (زیست-ازداییک) و دانش رایانگر (computer science). در این نگره، اطلاعات کمیتی است که میتوان آن را اندازه گرفت. برای اندازهگیری اطلاعات از مفهوم درگاشت (entropy) استفاده میکنند که مبحثی است در گرماتوانیک (ترمودینامیک). افزار ریاضی لازم برای مطالعهی نگرهی اطلاعات حساب احتمال و آمار است.

در زبان انگلیسی واژهی information اسم مصدر فعل to inform است که نخست به معنا و ریشهی آن میپردازیم.

 

معنا و ریشهی to inform

1) دانا کردن یا دادن شناخت دربارهی موضوع، مطلب یا بودهای

2) آگاه کردن از رویداد یا اوضاعی. در این معنا بیشتر به «خبر» نزدیک است.

در انگلیسی نو این واژه از informen در انگلیسی میانه میآید که خود از فرانسهی کهن enformer از لاتین informare «شکل دادن، دیسیدن، تشکیل دادن اندیشه در ذهن»، از پیشوند in- «در» و forma «دیسه، شکل» ساخته شده است. این واژهی لاتین را نخستین بار نویسندگان رومی سیسرون (Ciceron یا کیکرو، سدهی یکم پیش از میلاد) و آوگوستینوس (Augustinus، سدهی چهارم میلادی) در شرح نگرهی «مُثُل افلاتون» به کار میبرند. به ویژه سیسرون از informare برای بیان مفهوم prolepsis در یونانی (به خط یونانی: πρόληψις) به معنای «دریافت بنیادی، اندیشهی عام» استفاده میکند که یکی از سه معیار شناختشناسی در فلسفهی اپیکور است. در سدههای میانه این واژهی لاتین از متنهای فلسفی رخت برمیبندد و در سدهی پانزدهم م. به صورت اسم مصدر information و با بار تازهای در زبان فرانسه ظاهر میشود به معنای «پژوهش، آموزش، عمل انتقال دانش».

 

اطلاعات در دانش امروزی

چنان که اشاره شد، مفهوم اطلاعات هم اکنون در رشتههای گوناگون دانش (ریاضیات، فیزیک، رایانگرها، زیستشناسی، نوروفیزیولوژی، روانشناسی و دیگرها) و دانشهای انسانی (زبانیک، منطق، فلسفه) جایگاه بسیار مهمی دارد. به طور کلی، اطلاعات سنگ بنای فراروند دستیابی به «شناخت» (knowledge) است. این مفهوم دربردارندهی دو مفهوم دیگر یعنی «بوده یا باشا» (fact) و «ارتباط یا انتقال» است. اطلاعات در مقایسه با شناخت، تکه تکه و جزجز، گاه به گاه، گذرا، یا حتا زودگذر است. حال آن که شناخت ساختارمند، همدوس، عام و دیرپا ست.

وارد شدن در جزییات مفهوم اطلاعات در دانشهای گوناگون بیرون از حیطه‌ی این یادداشت است. در اینجا تنها به سادگی اشاره میکنیم که اطلاعات عبارت است از رشتهای نشانه یا نماد که دربردارندهی پیامی هستند. در نگرهی اطلاعات، اطلاعات به خودی خود وجود ندارد، بلکه درون چیزی نهفته است و به گونهی رمز منتقل میشود. از آنجا که اطلاعات دستخوش ناتاشیگی (uncertainty) و کاتورگی (randomness) است، برای بررسی آن کاربرد حساب احتمال و آمار ضروری است.

 

ناتوانی واژهی «اطلاعات»

در فارسی برای مفهوم information بیشتر واژهی «اطلاعات» را به کار میبرند. برای فعل آن هم «اطلاع دادن، مطلع کردن، آگاه کردن» به کار میرود، که مصدرهای مرکب اند (در فارسی آگاه و آگاهی معناهای بسیاری دارند). مصدرهای مرکب دست و پاگیر اند و از نرمش کافی برای ساختن جداشدههای ساده در زبان دانشیک بیبهرهاند. ناتوانی دیگر واژهی «اطلاعات» این است که از حیث معنا ناجنبا، لَخت، و بیکنش است، زیرا بازگوی عمل «اطلاع رساندن، اطلاع گرفتن» نیست. واژهی information در انگلیسی و فرانسه واژهای است پویا، زیرا اسم مصدر است و بیانگر کنش، هم چنان که در فارسی اسمهای مصدر کنش را میرسانند: کوشش، گسترش، کاوش، جهش، تپش، و بسیاری دیگر. در دادهآمایی و بازیافت اطلاعات، با فشردن (تَنجیدن) و بازگشودن دادهها سروکار داریم. واژهی «اطلاعات» توانایی نشان دادن این جنبندگی و پویایی را ندارد. «اطلاعات» یعنی تودهای «اطلاع». اگر بخواهیم از عربی استفاده کنیم، برابر دقیقتر برای information «اطلاع، اطلاعرسانی، اطلاعگیری» است که عبارتی است طولانی و ناکارآمد در زبان دانشیک. حتا در بسیاری موردها به جمع «ـات» هم نیازی نیست.

از سوی دیگر، information نام معناست و مفهومی پایهای. زبانی که میخواهد بر پای خود بایستد، باید بتواند مفهومهای معنا را با واژهها و قاعدههای دستوری خود بیان کند، آن هم به گونهای کارآمد.

 

ریشه و معنای «ازداییدن» و «ازدایش»

با توجه به نارسایی «اطلاعات»، فرهنگ ریشهشناختی اخترشناسی و اخترفیزیک، برابرهای زیر را به کار میبرد:


       


تَرم پارسی تَرم انگلیسی
ازداییدن to inform
ازدایش information
ازداییک informatics

              

   

به نظر میرسد که برابرهای «ازدا» و «ازداییک» را نخست بار استاد دکتر میرشمسالدین ادیب سلطانی به کار برده باشد.

«ازداییدن» از فارسی میانه azd «اطلاع، اعلام، معلوم، دانسته» و azdēnidan «اطلاع دادن، آگاه کردن»، از فارسی باستان azdā «دانسته» و اوستایی azdā «دانسته، معلوم» میآید. این واژه در سُغدی هم هست: azd «آگاهیده، دانسته» و از فارسی میانه در ارمنی به وام گرفته شده است. همریشه است با سنسکریت addhā «آشکارا، به راستی»، addhāti «دانا». توجه کنید که ما در فارسی میانه برای این مفهوم حتا مصدر بسیط هم داشتهایم: azdēnidan!

کاربرد «ازدایش» برای information زندگی را آسانتر میکند، زیرا به تنهایی همهی معناهای عبارت زمخت «اطلاع، اطلاعات، اطلاع رسانی، اطلاع گیری» را دربردارد. فزون بر این، فارسی از فعل بسیط «ازداییدن» برخوردار میشود که به آن سخت نیازمند است. این گزینش، هم چنین به ما امکان میدهد برای informatics (ازداییک) و رشتههای وابسته به نگرهی ازدایش برابرهای توانا و زیبایی داشته باشیم.

البته این به معنای آن نیست که ما واژهی «اطلاع» را به دور میاندازیم. وقتی مولوی را میخوانیم:

 

طَمع لوت و طَمع آن ذوق و سماع                 مانع آمد عقل او را ز اطلاع

 

یا این بیت اسیر لاهیجی را:

 

واعظ نادان چه گویداز جمال روی دوست؟        چون به سرّ این سخن هرگز نبودش اطلاع


باید معنای این واژه را برای لذت بردن از ادبیات کلاسیک فارسی بدانیم.

با این همه، ما در تَرمشناسی «ازداییدن» و «ازدایش» را برتری میدهیم زیرا چکشخوارتر و نرمشپذیرتر اند. توانمندسازی فارسی برای مفهومهای دانش نوین نیازمند این گونه کوششها است. فارسی ادبی، کلاسیک، یا معیار به تنهایی ناتوان از برآوردن نیازهای امروزین ماست. ما در اکنون و آینده زندگی میکنیم نه برای گذشته. برای ازدایش از مفهومهای وابسته به این موضوع میتوانید به فرهنگ ریشهشناختی اخترشناسی و اخترفیزیک درآیههای زیر نگاه کنید:

      

نگره ی ازدایش                                                      information theory

ازداییک                                                                              informatics

تشنیک شناسی ازدایش                                information technology

پَربَنه ی ازدایش                                               information content

درگاشتِ ازدایش                                                  information entropy

تَچانِ ازدایش                                                              information flow

درگاشتِ شانون                                                       shannon entropy

ازداسپهر                                                                             infospere

موافقین ۲ مخالفین ۰ ۹۲/۰۸/۲۸
مجتبی ذوالفقاری

ديدگاه ها  (۰)

هیچ ديدگاهي هنوز ثبت نشده است

فرستادن ديدگاه

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">